Yıl:2014   Sayı: 14   Alan: Ekonomi  

Ayhan AYTAÇ, Umut AKDUĞAN
DIŞ TİCARET – DÖVİZ KURU İLİŞKİSİ: 2001 – 2011 TÜRKİYE ÖRNEĞİ
 
Türkiye’de cari açığın artması, bunun nedenlerinden biri olan dış ticaret dengesindeki değişimlerin incelenmesini önemli hale getirmiştir. Dış ticaret üzerindeki en önemli etkenlerden biri de döviz kurudur. Döviz kurundaki değişimlerin, ithalat ve ihracat üzerinde yarattığı etkilerin ortaya konması, belirlenecek politikalar açısından önemlidir. Bu çalışmada, öncelikle reel döviz kuru, döviz kuru oynaklığı ile dış ticaret ilişkisine değinilmiş ve Türkiye ekonomisindeki durum özetlenmiştir. Ayrıca bu konuda hem dünyada hem de Türkiye’de daha önce yapılan uygulamalı çalışmalar da incelenmiştir. Son olarak analizlerde kullanılan yöntem anlatılarak, reel döviz kurunu temsil eden Amerikan doları satış fiyatı, ithalat ve ihracat arasındaki nedensellik ilişkisi, Türkiye’ye ait 2001-2011 yılları arasındaki verilerle test edilmiş ve VAR analizi yardımıyla elde edilen bulgular yorumlanmıştır. Yöntem: Reel döviz kuru, ihracat ve ithalat arasındaki ilişkilerin belirlenmesinde öncelikle değişkenlere ait serilerin durağanlıkları incelenmiştir. Çünkü Ekonometrik analizlerde değişkenler arasındaki ilişkilerin tespit edilebilmesi için serilerin birim kök içermemesi, yani durağan olması gerekir. Bu çalışmada serilerin durağanlığının sınanmasında, yaygın kullanılan yaklaşımlardan biri olan “Dickey-Fuller Birim Kök Testi” kullanılmıştır. Daha sonra değişkenler arasındaki kısa dönem ilişkisi, durağan seriler kullanılarak Granger nedensellik testi ile incelenmiştir. Granger nedensellik testi, herhangi iki değişken arasında bir nedensellik olup olmadığını, eğer nedensellik var ise nedenselliğin yönünü belirleyen bir sınamadır. Değişkenler arasındaki uzun dönem ilişkisi ise VAR analizi yöntemiyle ortaya konulmuştur. C.A. Sims tarafından geliştirilen bu model Granger nedensellik testi modelini temel alır ve örneğin modelde iki içsel değişken varsa bunların her biri hem kendi, hem de diğer içsel değişkenin belli bir döneme kadarki gecikmeli değerleri ile ilişkilendirilir (Ertek, 1996: 404). VAR analizinde, değişkenler arasındaki dinamik ilişkileri ortaya koyan iki farklı uygulama vardır. Bunlar, bu çalışmada da yer alan “varyans ayrıştırması” ve “etki-tepki fonksiyonları” dır. Varyans ayrıştırması, içsel değişkenlerden birisindeki değişimi, tüm içsel değişkenleri etkileyen ayrı ayrı şoklar olarak ayırır. Varyans ayrıştırmasının amacı, her bir rassal şokun, gelecek dönemler için öngörünün hata varyansına olan etkisini ortaya çıkarmaktır (Aktaş, 2010: 123-140). Etki – tepki fonksiyonları, rassal hata terimlerinden birindeki bir standart sapmalık şokun, içsel değişkenlerin şimdiki ve gelecekteki değerlerine olan etkisini yansıtır. Bir ekonomik büyüklüğün üzerinde en etkili değişkenin hangisi olduğu varyans ayrıştırması ile belirlenirken, etkili bulunan bu değişkenin politika aracı olarak kullanılabilir olup olmadığı ise etki-tepki fonksiyonları ile belirlenir (Sarı, 2008: 1-12). Veri Seti: Analizlerde 2001 – 2011 dönemini kapsayan Amerikan Doları (USD) efektif satış fiyatı (TL dönüşümü yapılmış), ithalat (Toplam) ve ihracat (Toplam) değişkenlerine ait aylık veriler kullanılmıştır. Çalışmada verilerin logaritmik değerleri kullanılmıştır. Değişkenler için LUSD (Amerikan Doları efektif satış fiyatı), LITH (ithalat) ve LIHR (ihracat) tanımlamaları yapılmıştır. Analiz ve Bulgular: Durağanlık analizinde LUSD ve LIHR serileri düzey değerlerinde durağandırlar. LITH serisi ise birinci farkı alındığında durağan olmaktadır. Granger nedensellik testi sonuçlarına göre ise, LUSD’den LIHR’a doğru tek yönlü bir nedensellik ilişkisi, LUSD ile LITH arasında ve LIHR ile LITH arasında ise çift yönlü bir nedensellik ilişkisi olduğu tespit edilmiştir. Daha sonra VAR modeli üzerinden yapılan etki-tepki analizinde elde edilen bulgular şu şekildedir: İhracatta meydana gelecek bir standart sapmalık şok karşısında USD’nin tepkisine bakıldığında, ihracatın USD üzerinde önemli olmayan negatif bir etkisi olduğu görülmektedir. USD’nin ihracat üzerinde ise azalan bir pozitif etkisinin olduğu sonucu ortaya çıkmaktadır. USD ile ihracat arasındaki etki-tepki ilişkisi, iki değişken arasında belirlenen USD’den ihracata doğru tek yönlü nedensellik ilişkisinin de bir kanıtını sunmaktadır. İthalatla ihracat arasındaki etki-tepki ilişkisine bakıldığında, değişkenlerin birbirleri üzerindeki önemli etkinin tüm dönemler boyunca artan-azalan şeklinde değiştiği görülmektedir. Bu durum iki değişken arasında belirlenen çift yönlü nedenselliğe dayandırılabilir. Ayrıca ithalatın ihracat üzerindeki etkisinin her dönemde pozitif olduğu görülmektedir. İthalatla USD arasındaki etki-tepki ilişkisine bakıldığında, USD’de meydana gelecek bir standart sapmalık şoka karşılık ithalatın verdiği tepkinin bazı dönemlerde pozitif bazı dönemlerde de negatif olduğu görülmektedir. Yani USD’nin ithalat üzerindeki etkisi değişkendir. İthalatın ise USD üzerinde 4. döneme kadar artan pozitif etkisinin olduğu, 4. dönemden sonra bu artan pozitif etkinin yerini durağan pozitif etkiye bıraktığı sonucu ortaya çıkmıştır. Bu da USD ile ithalat arasında belirlenen çift yönlü nedensellik ilişkisini desteklemektedir. Uzun dönemli ilişkinin sağlıklı bir şekilde analiz edilebilmesi için, etki – tepki fonksiyonlarının yanında bu değişkenlerin varyans ayrıştırma sonuçları da incelenmiştir. Varyans ayrıştırma sonuçlarına göre ithalatın varyansındaki değişim üzerinde her dönemde ihracatın önemli bir etkisinin olduğunu, USD’nin etkisinin ise yok denecek kadar az olduğunu söylemek mümkündür. İhracatın varyansındaki değişim üzerinde ise büyük oranda kendisinin etkili olduğu görülmektedir. İhracatın varyansındaki değişimlerde az da olsa USD’nin de etkisi olduğu, ancak bu etkinin giderek azaldığı sonucu ortaya çıkmıştır. USD’nin varyans ayrıştırma sonuçlarına bakıldığında ise, 1. dönemde USD sadece kendisindeki değişimlerden etkilendiği ve bundan sonraki bütün dönemlerde USD’nin varyansındaki değişimlerde büyük oranda kendisinin etkili olduğu, ithalatla ihracatın toplam etkisinin %10’u bulmadığı görülmektedir. Sonuç: İncelenen dönemde döviz kurundaki değişimlerin ithalat ve ihracat üzerinde önemli bir etkisinin olduğu istatistiksel olarak ortaya konmuştur. Uzun dönemde döviz kurundaki artış ihracatı arttırmaktadır. İhracatın artması, ihraç edilen malların üretiminde kullanılan ara malların ithalatının artmasına, dolayısıyla toplam ithalatın da artmasına neden olmaktadır. Yani döviz kurundaki artış ithalatı da arttırmaktadır. Bunun yanında ithalatın artması döviz girişini sağladığı için döviz kurunda da artışa neden olmaktadır. Yalnız ithalatın döviz kuru üzerindeki bu etkisi, ihracatın döviz kuru üzerinde olması beklenen etkiyi ortadan kaldırmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Dış Ticaret, Döviz Kuru, Nedensellik, VAR Analizi, Etki-Tepki



FOREIGN TRADE – FOREIGN EXCHANGE RATE RELATION: 2001-2011 TURKEY EXAMPLE
 
Increase in the current deficit in Turkey has been analysed through the changes in foreign trade balance. One of the most important factors on foreign trade is foreign exchange rate as well. Putting forth the effects of exchange rates changes on imports and exports is important from the point of policies to be determined. In this study the relation between foreign trade and foreign exchange rate in Turkey has been analyzed. In the analysis American Dollar (USD) effective sales prices have been used as representative of real foreign exchange rate variable, the relation between USD, imports and exports with monthly data in 2001-2011 period has been tested with Granger causality analysis. Following this long term relation between these variables has been analyzed under standard VAR model. The two ways causality relation determined between real foreign exchange rate and imports and exports as well as the one way causality relation determined from real foreign exchange rate towards exports have been supported by variance decomposition analysis results and cause-effect analysis results with the help of standard VAR model.

Keywords: Foreign Trade, Foreign Exchange Rate, Causality, VAR Analysis, Cause-Effect



Tam Metin