Yıl:2014   Sayı: 14   Alan: Ekonomi  

M. Akif ARVAS
BATIK MALİYETLER, ENDÜSTRİ HETEROJENLİĞİ, KARLILIK BEKLENTİSİ VE İHRACAT KARARI: TÜRK İMALAT SANAYİ
 
Piyasa yapısı, firma davranışları, ihracat gibi konularla ilgili oyun-teorik yaklaşımlardaki teorik ve deneysel gelişmeler (örneğin Dixit & Stiglitz, 1977; Shubik & Levitan, 1980; Spence, 1981; Shaked & Sutton, 1987, 1990; Fisher, 1989; Sutton, 1991, 1998; Pelzman, 1991) firmaların yatırım, araştırma-geliştirme, ürün farklılaştırma, reklam, fiyat farklılaştırması vb. konularda davranış ve tutumlarının nasıl olduğunu daha iyi anlamamıza yardımcı olmaktadır. Batık maliyetler ve firmaların ihracat kararı arasındaki ilişkiyi açıklayan çalışmalarda Dixit (1989a, 1989b), Baldwin (1988, 1989), Baldwin & Krugman (1989) ve Krugman (1989), daha önce ihracat tecrübesi olmayan firmaların ihracat piyasasına giriş kararı aldıkları zaman batık bir maliyete katlanması gerektiğini ifade etmektedirler. O halde firma, kar beklentisinin batık maliyetleri karşılayacağını umuyorsa o zaman ihracat kararı alır. Diğer taraftan ihracat piyasasına giriş batık maliyetler ile engellenmişken, bu durum önceden beri piyasada bulunan yerleşik firmalar açısından bir avantaj doğurarak piyasadaki hakim pozisyonlarını korumalarını sağlamaktadır; çünkü ihracat faaliyeti aslında yaparak-öğrenme sürecidir ve yerleşik firmanın katlanacağı batık maliyetler dönemler boyunca azalma eğilimine girer. Bu çalışma batık maliyetlerin ve gelecek kar beklentilerinin ihracat kararı üzerine etkilerini Türk imalat sanayi açısından analiz etmeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla NACE Rev. 1.1 sınıflandırmasına tabii 4-basamaklı imalat sanayi endüstrilerine ait 2003-2008 yıllarına ait panel veri seti dinamik çok değişkenli probit modeli kullanılarak analiz edilmiştir. Bu modelin tercih edilmesindeki neden bağımlı değişken olan ihracat kararı değişkenin 1 ve 0 aralığında bir olasılık içermesinden kaynaklanmaktadır. Model analizi, T-boyutlu integral çözümlerinin simülasyon en çok olabilirlik yöntemi (SML) ile tahmin etmektedir. Modelde batık maliyetler önceki dönem ihracat kararı kukla değişkeni ile temsil edilmiştir (Yi,t-1). Çalışmada, literatüre bir katkı olarak, giriş denklemi büyün ve küçük endüstriler için tahmin edilmiştir. Dolayısıyla Yi,t-1τ büyük endüstrileri temsil eden kukla değişkenini temsil etmektedir. Başlangıç şartları sorununu çözmek amacıyla Bernard & Jensen (2004) tarafından önerilen yöntem benimsenerek 2003 yılı firmanın geçmiş durumunu veya başarısını temsilen seçilmiş ve analizler 2004-2008 yıllarını içerecek şekilde tamamlanmıştır. Diğer taraftan endüstriye gözlemlenebilir özellikler giriş kararını önemli ölçüde etkilemektedir. Yine bunları temsilen daha tutarlı bir tahmin yöntemi olan Oley-Pakes yöntemiyle elde edilmiş toplam faktör verimliliği (TFP, log); işgücünün kalitesi (ücret / işgücü sayısı) ve yayılma etkisi (endüstrideki girişim sayısı / girişimin ait olduğu iki basamaklı endüstri grubundaki toplam girişim sayısı) değişkenleri kullanılmıştır. Ölçek ekonomilerini yansıtmak üzere “size” değişkeni modele dahil edilmiştir. Bu değişkenin elde edilmesinde endüstrideki giriş sayısı baz alınmıştır. Piyasa özelliklerini yansıtmak üzere yıl ve endüstri kukla değişkenleri modele dâhil edilmiştir. Yıl veya zaman kukla değişkenleri ilgili yıl için “1”, diğer yıllar için “0” değerini almakta ve iş çevrimi, piyasa koşulları, döviz kurundaki dalgalanmalar, ticaret politikası, talepte meydana gelen değişimler ve diğer zaman içerisinde değişen faktörleri temsil etmektedir. Endüstri kukla değişkenleri 20 adet iki basamaklı endüstriyi kapsamakta ve yine ilgili endüstri için “1”, diğerleri için “0” değerini almaktadır. Endüstri kukla değişkenleri, teknoloji, piyasa yoğunlaşması, endüstriye has davranışlar gibi gözlemlenemeyen faktörlerin giriş kararı üzerine olan olası etkilerini yansıtabilmek için kullanılmıştır. Yine ayrıca sermaye stoku (aralıklı envanter yöntemiyle hesaplanan) endüstriler arasındaki etkinlik farklılıklarını temsil etmek üzere modele dahil edilmiştir. Analiz sonuçları Tablo 2’de yer almaktadır. Sonuçlara göre; batık maliyetleri temsil eden değişkenin (Yi,t-1) katsayısı küçük endüstriler için istatistiki olarak anlamlı ve pozitif çıkmıştır (0.866). Yani, önceki yıl ihracat tecrübesinin cari yıldaki ihracatı üzerine olumlu katkısı vardır. Büyük endüstriler için, Yi,t-1 + Yi,t-1 ’in katsayısı pozitif ve istatistiki olarak anlamlı bulunmuştur (0.079). Her iki grup endüstri için sonuçlar karşılaştırıldığında, küçük endüstrilerin büyük endüstrilere oranla ihracatta daha büyük batık maliyete katlandıklarını göstermektedir. Dolayısıyla bu sonuç, Türk imalat sanayi açısından ihracat piyasalarında batık maliyetlerin varlığının yerleşik büyük firmaların piyasadaki durumlarının ve de hâkimiyetlerinin devamı açısından avantaj yarattığı şeklinde yorumlanabilir. Zaman kukla değişkenlerinden 2006 ve 2007 yıllarına ait katsayılar anlamlı ve sıfırdan farklı değerler olarak bulunmuştur. Buna göre, ilgili yıllara ait katsayılar, muhtemelen dövize karşı Türk Lirasındaki değerlenmeyi veya bazı makroekonomik şokları ifade etmektedir. Endüstrinin karlılığını veya başarısını ifade eden dört değişkenden ölçek ve işgücü kalitesi değişkenleri anlamlı bulunurken, toplam faktör verimliliği ve sermaye stoku değişkeni katsayıları anlamsız bulunmuştur. Demek ki Türk imalat sanayinde büyük ölçekli endüstrilerin ihracat eğilimi artarken, bu endüstrilerdeki işgücü kalitesindeki artışlar ihracat yapma eğilimini azaltmaktadır. Bu eğilimi ise gelecek dönemlere ilişkin kar beklentilerini olumsuz etkilemektedir. Bu sonuç Bernard & Jensen (2004) (ABD için) ve Greenaway & Kneller (2004) (İngiltere için) çalışmalarından elde edilen sonuçlara zıtlık arz etmektedir. Diğer taraftan önemli bir kar beklentisi göstergesi olan verimlilik katsayısı istatistikî olarak anlamlı bulunsa da, katsayısının değeri pozitiftir (0.666). Bu katsayıyı şöyle yorumlamak mümkün: Endüstrilerin sermaye stokundaki artışlar, endüstrilerin daha çok ithalat yapma eğilimini artırmaktadır. Bu sonuç son yıllarda ihracattaki artışlara karşın dış ticaret açığının neden kapatılamadığının bir nedeni olabilir. Sonuç olarak Türkiye gibi gelişen bir ekonomide, özellikle küçük ve orta ölçekli firmaların uluslararası piyasalara daha etkin, daha rahat ve daha rekabetçi girebilmelerini sağlamak amacıyla kamusal politikalarla bunların piyasalar hakkında bilgi edinme süreçlerinin hızlandırılıp etkinleştirilmesi, verimliliklerini artırıcı uygulamalar, vergi politikası gibi politika uygulamalarının gözden geçirilmesinin faydalar sağlayacağı tartışmasızdır.

Anahtar Kelimeler: Batık Maliyetler, Endüstri Heterojenliği, Türk İmalat Sanayi, Dinamik Kesikli-Seçim Modelleri



SUNK COSTS, INDUSTRY HETEROGENEITY, EXPECTED PROFITABILITY AND DECISION TO EXPORT: EVIDENCE FROM TURKISH MANUFACTURING
 
This paper tests both the role of sunk costs which are sources of barrier to entry and future expected profitability on exporting using a panel data set of Turkish manufacturing industries for the period 2003-2008, allowing for sunk costs to be different for small and large industries. To obtain consistent estimates for sunk costs, all other sources of persistence are controlled for through dynamic multivariate probit model. Results show that sunk costs matter for decision to export and small industries face significantly higher sunk costs than large industries. It is also found evidence that capital accumulation and increasing labor quality lead industries to tend to less export, while productivity and industry size have positive impacts on exporting.

Keywords: Sunk Costs, Industry Heterogeneity, Turkish Manufacturing, Dynamic Discrete Choice Models



Tam Metin